Sau những đợt mưa lớn hoặc ngập úng kéo dài, khi nước bắt đầu rút khỏi ruộng, vườn, nhiều người trồng có thể nghĩ rằng cây sẽ nhanh chóng phục hồi. Tuy nhiên, thực tế không ít trường hợp cây vẫn tiếp tục vàng lá, héo yếu, sinh trưởng chậm, thậm chí biểu hiện rõ hơn trong những ngày sau đó.
Điều này dễ khiến người trồng nghĩ ngay đến thiếu dinh dưỡng và muốn bổ sung phân bón để cây nhanh hồi phục. Nhưng nước đã rút không có nghĩa đất và bộ rễ đã trở lại trạng thái bình thường.
Sau thời gian ngập kéo dài, vấn đề có thể nằm ở vùng đất bên dưới, bộ rễ, khả năng hấp thu nước – dinh dưỡng hoặc những tổn thương cây đã phải chịu trong thời gian ngập.
Vì vậy, khi cây vẫn vàng lá, héo yếu sau khi nước rút, điều quan trọng trước tiên không phải là hỏi “nên bón thêm gì?”, mà là xác định “cây đang gặp vấn đề ở đâu?”
Vì sao nước rút rồi nhưng cây chưa thể phục hồi ngay?
Khi đất bị ngập hoặc bão hòa nước trong thời gian dài, phần lớn các khoảng trống vốn chứa không khí trong đất bị nước chiếm chỗ. Điều kiện thông khí của vùng rễ vì thế giảm mạnh.
Trong khi đó, rễ cây vẫn cần oxy để duy trì hoạt động sống. Khi tình trạng thiếu oxy kéo dài, hoạt động của bộ rễ bị ảnh hưởng, khả năng hút nước và dinh dưỡng suy giảm. Nếu mức độ ngập nặng hoặc kéo dài, một phần rễ còn có thể bị tổn thương.
Khi nước trên bề mặt rút đi, những ảnh hưởng này không biến mất ngay lập tức. Đất phía dưới có thể vẫn còn bão hòa nước, vùng rễ chưa được thông thoáng trở lại và những phần rễ đã tổn thương cần thời gian để phục hồi hoặc hình thành rễ mới.
Đó là lý do có trường hợp ruộng hoặc vườn nhìn bên ngoài đã hết nước nhưng ảnh hưởng của ngập úng đối với cây vẫn chưa kết thúc.
1. Đất vẫn còn quá ẩm và thiếu thông khí ở vùng rễ
Một trong những điều đầu tiên cần kiểm tra sau khi nước rút là trạng thái của đất.
Bề mặt đất có thể đã ráo, nhưng ở tầng đất nơi phần lớn bộ rễ phân bố, lượng nước vẫn có thể còn rất cao. Đặc biệt với đất nặng, đất bị nén hoặc những khu vực thoát nước chậm, tình trạng này có thể kéo dài hơn.
Khi đất chứa quá nhiều nước, lượng không khí trong các khe hở của đất giảm. Bộ rễ vì vậy chưa có điều kiện thuận lợi để hoạt động trở lại.
Trong tình trạng này, cây có thể xuất hiện một số biểu hiện như:
- Lá mất độ tươi
- Lá chuyển xanh nhạt hoặc vàng
- Cây sinh trưởng chậm
- Chồi non phát triển yếu
- Cây héo dù đất vẫn còn nhiều nước
Biểu hiện “đất ướt nhưng cây vẫn héo” nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng hoàn toàn có thể xảy ra. Vấn đề lúc này không nhất thiết là đất thiếu nước mà có thể do bộ rễ không còn khả năng hút và vận chuyển nước bình thường.
Vì vậy, chỉ nhìn bề mặt đất đã hết nước để kết luận cây đã thoát khỏi ảnh hưởng của ngập úng là chưa đủ.
2. Bộ rễ đã bị tổn thương trong thời gian ngập
Nếu tình trạng ngập kéo dài, bộ rễ thường là một trong những bộ phận chịu ảnh hưởng trực tiếp.
Rễ khỏe cần môi trường có sự cân bằng giữa nước và không khí. Khi vùng rễ thiếu oxy trong thời gian dài, hoạt động hô hấp của rễ bị cản trở, khả năng hấp thu suy giảm và một phần rễ có thể bị tổn thương.
Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại cây, tuổi cây, thời gian ngập, nhiệt độ, đặc điểm đất và khả năng thoát nước.
Sau khi nước rút, cây vẫn phải duy trì toàn bộ thân, cành và lá bằng một hệ rễ có thể đã suy yếu. Khi lượng nước mà rễ cung cấp không đáp ứng được nhu cầu của phần thân lá, cây có thể tiếp tục héo dù đất vẫn còn ẩm.
Vì thế, với cây lâu năm hoặc những khu vực ngập nặng, kiểm tra tình trạng vùng rễ quan trọng hơn việc vội vàng bổ sung phân bón.
3. Khả năng hấp thu dinh dưỡng chưa phục hồi
Lá vàng sau mưa lũ rất dễ được hiểu là cây đang thiếu phân. Nhưng hai hiện tượng này không hoàn toàn đồng nghĩa.
Để sử dụng được dinh dưỡng trong đất, cây cần một bộ rễ hoạt động bình thường. Nếu rễ đang bị thiếu oxy hoặc tổn thương, khả năng hấp thu một số chất dinh dưỡng có thể giảm ngay cả khi trong đất vẫn còn dinh dưỡng.
Nói cách khác, đất còn dinh dưỡng không đồng nghĩa bộ rễ đang có khả năng hấp thu dinh dưỡng bình thường.
Sau thời gian ngập kéo dài, cả lượng dinh dưỡng trong vùng rễ và khả năng hấp thu của cây đều có thể thay đổi. Một phần dinh dưỡng dễ hòa tan có thể bị dịch chuyển hoặc thất thoát tùy điều kiện đất, lượng nước và địa hình. Đồng thời, khả năng hút dinh dưỡng của bộ rễ cũng có thể bị suy giảm.
Vì vậy, thấy cây vàng lá rồi lập tức tăng lượng phân bón chưa chắc đã xử lý đúng nguyên nhân. Nếu bộ rễ chưa phục hồi, bổ sung thêm dinh dưỡng cũng không đồng nghĩa cây có thể sử dụng ngay nguồn dinh dưỡng đó.
4. Nguy cơ phát sinh vấn đề ở rễ và gốc tăng sau thời gian ẩm ướt
Mưa lũ kéo dài không chỉ tạo tình trạng thiếu oxy mà còn làm môi trường quanh cây duy trì độ ẩm cao trong thời gian dài.
Trong điều kiện thuận lợi, một số tác nhân gây bệnh trong đất có thể phát triển và gây ảnh hưởng đến rễ, cổ rễ hoặc gốc cây. Những bộ phận vốn đã suy yếu do ngập càng có thể trở nên nhạy cảm hơn.
Do đó, nếu cây tiếp tục suy yếu sau khi nước rút, người trồng nên kiểm tra thực tế thay vì chỉ quan sát màu lá.
Cần chú ý những biểu hiện bất thường ở vùng gốc và rễ như rễ đổi màu, mô rễ mềm hoặc hư hỏng, cổ rễ có dấu hiệu tổn thương, cây héo tăng dần hoặc xuất hiện từng cây, từng khu vực suy yếu rõ rệt.
Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào một triệu chứng để kết luận cây bị bệnh. Vàng lá và héo có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, vì vậy cần kết hợp quan sát toàn cây và điều kiện ruộng, vườn.
5. Bộ lá có thể đã chịu tổn thương trong thời gian mưa lũ
Không phải mọi biểu hiện sau mưa lũ đều bắt nguồn hoàn toàn từ bộ rễ.
Mưa lớn, gió mạnh và độ ẩm cao kéo dài cũng có thể làm lá, chồi hoặc cành non bị ảnh hưởng. Những lá đã vàng, dập hoặc tổn thương trong thời gian ngập không nhất thiết xanh trở lại ngay khi nước rút.
Vì vậy, khi đánh giá khả năng phục hồi của cây, không nên chỉ nhìn vào những lá cũ đã bị ảnh hưởng. Cần theo dõi thêm chồi mới, lá mới, độ tươi của cây và diễn biến triệu chứng trong những ngày tiếp theo để đánh giá cây đang phục hồi hay tiếp tục suy yếu.
6. Nắng xuất hiện trở lại có thể khiến cây héo rõ hơn
Một tình huống khá dễ gây nhầm lẫn là cây trông tương đối ổn trong những ngày trời âm u, nhưng lại héo rõ khi nắng xuất hiện sau mưa.
Sau một thời gian dài mưa lũ, bộ rễ có thể chưa phục hồi hoàn toàn. Trong khi đó, khi trời nắng trở lại, nhiệt độ và nhu cầu thoát hơi nước của bộ lá tăng lên.
Nếu rễ chưa cung cấp nước kịp với lượng nước mất qua lá, cây có thể biểu hiện héo rõ hơn.
Vì vậy, hiện tượng héo sau khi trời nắng trở lại không nhất thiết có nghĩa đất đang thiếu nước. Nếu đất vẫn còn ẩm hoặc sũng mà tiếp tục tưới nhiều, tình trạng thiếu thông khí vùng rễ thậm chí có thể kéo dài hơn.
Đây là lý do cần kiểm tra độ ẩm thực tế của đất trước khi quyết định tưới.
7. Vàng lá sau mưa lũ không phải lúc nào cũng là thiếu dinh dưỡng
Màu lá là một dấu hiệu hữu ích để quan sát tình trạng cây, nhưng không nên sử dụng riêng màu lá để kết luận nguyên nhân.
Sau mưa lũ, vàng lá có thể liên quan đồng thời đến tình trạng đất, bộ rễ, khả năng hấp thu dinh dưỡng hoặc những tổn thương cây đã phải chịu trong thời gian ngập.
Vì thế, nếu chỉ nhìn thấy lá vàng rồi kết luận cây thiếu đạm, thiếu magie hay một dưỡng chất cụ thể nào đó, việc xử lý có thể đi sai hướng.
Triệu chứng trên lá là nơi vấn đề biểu hiện ra, nhưng nguyên nhân đôi khi lại nằm dưới đất.
Sau khi nước rút, nên kiểm tra cây theo thứ tự nào?
Thay vì vội bón phân để “kéo cây lại”, người trồng có thể kiểm tra theo một trình tự:
Thoát nước → độ ẩm đất → gốc và bộ rễ → biểu hiện trên cây → khả năng phục hồi → dinh dưỡng.
Kiểm tra khả năng thoát nước
Trước hết cần đảm bảo nước không tiếp tục đọng trong ruộng, vườn. Những vị trí trũng, rãnh thoát nước bị tắc hoặc đất thoát nước chậm cần được chú ý.
Với cây trồng sau ngập, đưa vùng rễ trở lại điều kiện thông thoáng phù hợp thường là việc cần ưu tiên trước khi nghĩ đến bón thêm phân.
Kiểm tra độ ẩm bên dưới bề mặt
Không nên chỉ nhìn lớp đất mặt.
Có trường hợp bề mặt đã khô nhưng lớp đất bên dưới vẫn rất ướt. Cần kiểm tra tại độ sâu phù hợp với vùng rễ của cây để đánh giá chính xác hơn tình trạng nước trong đất.
Quan sát gốc và bộ rễ
Với những cây suy yếu rõ, có thể kiểm tra một số vị trí đại diện trong vườn để đánh giá tình trạng rễ.
Rễ còn khỏe hay đã đổi màu? Có vùng rễ bị mềm, hư hỏng hay không? Đất quanh rễ có mùi bất thường không? Cổ rễ và gốc cây có xuất hiện tổn thương?
Những thông tin này giúp phân biệt phần nào giữa cây đang phục hồi chậm và cây gặp vấn đề nghiêm trọng hơn ở vùng rễ.
Quan sát biểu hiện trên thân, cành và lá
Bên cạnh vùng rễ, cần quan sát sự thay đổi trên phần thân lá của cây. Lá vàng có tiếp tục lan rộng hay không? Cây có rụng lá bất thường? Chồi non còn phát triển hay đang suy yếu? Có xuất hiện các dấu hiệu tổn thương mới trên thân, cành hoặc lá hay không?
Việc quan sát toàn cây giúp tránh đánh giá tình trạng chỉ dựa trên một vài lá đã bị ảnh hưởng từ trước.
Theo dõi sự phục hồi của cây
Sau khi điều kiện đất được cải thiện, nên tiếp tục quan sát cây.
Nếu cây dần lấy lại độ tươi, chồi mới xuất hiện và tình trạng vàng lá không tiếp tục lan mạnh, đó là những tín hiệu tích cực.
Ngược lại, nếu cây tiếp tục héo nặng, rụng lá, chồi non suy yếu hoặc triệu chứng lan rộng, cần kiểm tra kỹ hơn để xác định nguyên nhân.
Có nên bón phân ngay sau khi nước rút?
Không nên áp dụng một câu trả lời chung cho tất cả ruộng, vườn.
Thời điểm có thể bổ sung dinh dưỡng phụ thuộc vào mức độ ngập, loại cây, tình trạng bộ rễ, độ ẩm đất và khả năng phục hồi của cây.
Nếu đất vẫn còn bão hòa nước và bộ rễ đang suy yếu, việc bón phân ngay chưa chắc mang lại hiệu quả mong muốn. Lúc này, ưu tiên trước hết thường là thoát nước, cải thiện điều kiện vùng rễ và đánh giá mức độ tổn thương của cây.
Khi đất đã giảm tình trạng bão hòa nước, bộ rễ có dấu hiệu hoạt động trở lại và cây bắt đầu ổn định, mới nên cân nhắc việc bổ sung dinh dưỡng phù hợp với từng loại cây và giai đoạn sinh trưởng.
Cũng không nên vì lo dinh dưỡng bị rửa trôi mà tự động bón bù toàn bộ lượng phân đã sử dụng trước mưa. Mức độ thất thoát còn phụ thuộc vào loại phân, loại đất, lượng mưa, thời gian ngập, địa hình và cách bón trước đó.
Phục hồi cây sau mưa lũ nên bắt đầu từ vùng rễ
Khi nước rút, những gì nhìn thấy trên mặt ruộng có thể thay đổi rất nhanh, nhưng vùng đất bên dưới và bộ rễ thường cần thêm thời gian để trở lại trạng thái thuận lợi.
Vì vậy, cây vàng lá, héo yếu sau ngập không nên được mặc định là thiếu dinh dưỡng. Thay vì bắt đầu bằng câu hỏi “bón loại phân gì để cây hồi nhanh?”, người trồng nên kiểm tra khả năng thoát nước, độ ẩm đất và tình trạng bộ rễ trước.
Khi vùng rễ dần trở lại điều kiện thuận lợi và cây bắt đầu phục hồi, các biện pháp dinh dưỡng tiếp theo mới có cơ sở để phát huy hiệu quả.
Nước rút là bước đầu tiên, không phải dấu hiệu cho thấy cây đã hoàn toàn vượt qua ảnh hưởng của ngập úng.
-Dai-Viet-Silat-oqa.jpg)
